00:00:02
Ojéelaʼaneʼ le leonoʼ jach maʼ saajkiʼ.00:00:05
00:00:08
Le leonoʼ juntúul tiʼ le baʼalcheʼob00:00:09
00:00:09
maas nuuktakoʼob yaan Áfricaoʼ.00:00:12
00:00:13
U aalileʼ jeʼel u chukik tak 230 kiloseʼ.00:00:16
00:00:20
Le x-chʼupul leonoʼ maas chichan,00:00:22
00:00:22
pero jeʼel xan u chukik tak 180 kiloseʼ.00:00:26
00:00:27
Le leonoʼoboʼ jeʼel tak u
kíimskoʼob nukuch baʼalcheʼob,00:00:30
00:00:30
jeʼex le búfalo yéetel le hipopótamooʼ.00:00:33
00:00:35
Le leonoʼ juntúul tiʼ le baʼalcheʼob
junmúuchʼ u máanoʼoboʼ.00:00:40
00:00:41
U suukileʼ yaan x-chʼupul leonoʼobiʼ,00:00:44
00:00:44
u mejniloʼob yéetel
uláakʼ táankelem leonoʼob.00:00:47
00:00:51
Le nukuch leonoʼoboʼ maʼ suuk u
kíimsaʼaloʼob tumen uláakʼ baʼalcheʼobiʼ.00:00:56
00:00:56
Chéen baʼaleʼ,
¿a wojleʼex baʼax kíimskoʼob?00:00:59
00:00:59
U yéet leoniloʼob.00:01:01
00:01:04
¿Baʼaxten ku beetkoʼob?00:01:06
00:01:06
Tumen ku defenderkoʼob
le lugar tuʼux yanoʼoboʼ.00:01:10
00:01:14
Junpʼéel baʼax beetik loob
tiʼ le mejen leonoʼoboʼ,00:01:17
00:01:17
letiʼe nukuch xibil leonoʼob00:01:19
00:01:19
taak u jóoʼsik u yéet xibil leoniloʼob00:01:21
00:01:21
teʼ tuʼux kajaʼanoʼob
utiaʼal ka pʼáatkoʼob letiʼobiʼ.00:01:25
00:01:25
Wa ku ganaroʼobeʼ00:01:26
00:01:26
yaan u láaj kíimskoʼob
le mejen leonoʼob yanoʼ.00:01:30
00:01:31
Ku beetkoʼob beyoʼ00:01:32
00:01:32
utiaʼal u yantal chéen u mejniloʼobiʼ.00:01:35
00:01:35
Le mejen leonoʼoboʼ00:01:37
00:01:37
jach séeb jeʼel u kíimsaʼaloʼob00:01:39
00:01:39
wa tu juunal yanoʼobeʼ.00:01:40
00:01:40
Le oʼolal kéen atacartaʼakoʼob
tumen uláakʼ leonoʼobeʼ00:01:44
00:01:44
ku defendertaʼaloʼob
tumen le xibil leonoʼ00:01:46
00:01:46
bey xan tumen le x-chʼupul leonoʼ.00:01:49
00:01:49
Kex ka kíimsaʼakeʼ00:01:51
00:01:51
le x-chʼupul leonoʼ
ku kanáantik u mejnil00:01:54
00:01:54
utiaʼal maʼ u beetaʼal loob tiʼ.00:01:56
00:01:57
Yaan x-chʼupul leonoʼobeʼ00:01:59
00:01:59
junmúuchʼ u kanáantik u mejniloʼob,00:02:01
00:02:01
beyoʼ maas maʼ tu jáan
kíimsaʼaloʼob.00:02:04
00:02:08
Úuchjeakileʼ le máaxoʼob
ku binoʼob teʼ guerraʼoboʼ00:02:12
00:02:12
suuk u biskoʼob tsíiminoʼob,00:02:14
00:02:14
tumen beyoʼ maas séeb
jeʼel u ganaroʼobeʼ.00:02:17
00:02:17
Le uláakʼ soldadoʼob túunoʼ00:02:19
00:02:19
le kéen u yiloʼob yaan tsíiminoʼob
tiʼ u enemigoʼobeʼ ku sajaktaloʼob.00:02:23
00:02:24
Utiaʼal u bisaʼal
le tsíiminoʼob teʼ guerraoʼ00:02:26
00:02:26
yáax kʼaʼabéet u kaʼansaʼaloʼob.00:02:29
00:02:29
U suukileʼ letiʼobeʼ
jach séeb u chʼaʼikoʼob saajkil,00:02:32
00:02:32
le oʼolal wa maʼ tu kaʼansaʼaloʼobeʼ00:02:35
00:02:35
jeʼel tak u beetik u perderoʼobeʼ.00:02:37
00:02:37
¿Baʼaxten?00:02:38
00:02:38
Yoʼolal bix u paakatoʼob
yéetel u sáasilil u xikinoʼob.00:02:43
00:02:46
Ku páajtal u paktikoʼob00:02:48
00:02:48
óoliʼ tuláakal baʼax
yaan tu baʼpachoʼob.00:02:50
00:02:51
Úuchjeakileʼ yaan yaʼab baʼaxoʼob00:02:53
00:02:53
beetik u sajaktal le
tsíiminoʼob teʼ guerraʼoboʼ.00:02:56
00:02:56
Le oʼolal ku piʼixil u yichoʼob00:02:58
00:02:58
utiaʼal maʼ u paktikoʼob
tuláakal baʼax kiúuchul.00:03:02
00:03:02
Cada junpʼéel u xikin le tsíiminoʼ00:03:05
00:03:05
16 xiichʼoʼob beetik u péek.00:03:07
00:03:07
Le oʼolal séeb u péeksik
utiaʼal u yuʼubik wa baʼax.00:03:11
00:03:11
Tsʼoʼoleʼ maas séeb u yuʼubik u taal00:03:14
00:03:14
jeʼel baʼaxakeʼ ke juntúul wíinik.00:03:16
00:03:17
Ojéelaʼan jach jeʼel u sajaktal
le tsíiminoʼob teʼ guerraoʼ,00:03:20
00:03:21
le oʼolal u enemigoʼob le soldadoʼoboʼ00:03:24
00:03:24
utiaʼal u ganaroʼobeʼ00:03:25
00:03:25
ku beetik u sajaktal le tsíiminoʼoboʼ.00:03:28
00:03:28
¿Baʼax túun ku beetaʼal
utiaʼal maʼ u sajaktaloʼob?00:03:31
00:03:32
Ku kaʼansaʼaloʼob,00:03:33
00:03:34
ku tsʼaʼabal u yuʼuboʼob
yéetel u yiloʼob00:03:36
00:03:36
baʼaloʼob jeʼex le ku
beetaʼal teʼ guerraʼoboʼ.00:03:39
00:03:40
Beyoʼ jujunpʼíitil
u xuʼulul u sajaktaloʼob.00:03:43
00:03:45
Wa jach maʼalob u kaʼansaʼaloʼobeʼ00:03:47
00:03:47
tu lugar u púutsʼloʼob
yoʼolal u saajkiloʼobeʼ,00:03:50
00:03:50
ku binoʼob tuʼux
táan u yúuchul le baʼateloʼ.00:03:53
00:04:02
Tu noojolil Asiaeʼ00:04:04
00:04:04
kajaʼan juntúul chan
baʼalcheʼ jach maʼ saajkiʼ:00:04:07
00:04:07
junpʼéel clase mangosta yaan India.00:04:10
00:04:11
Le chan baʼalcheʼaʼ piim u tsoʼotsel00:04:14
00:04:14
yéetel maʼ sen nojchiʼ,00:04:16
00:04:16
u chowkileʼ óoliʼ junpʼéel metro
desde tu pool tak tu nej.00:04:20
00:04:20
Kex maʼ sen nojoch le mangostaoʼ00:04:22
00:04:22
maʼ sajak u kaxt baʼal u jaantiʼ.00:04:25
00:04:25
Ku jaantik uláakʼ mejen baʼalcheʼob.00:04:27
00:04:28
Baʼaleʼ le baʼax maas suuk u jaantikoʼ00:04:31
00:04:31
letiʼe tsʼíitsʼik kaanoʼob jeʼex le cobraoʼ.00:04:34
00:04:35
Yaʼab u clasesil mangostaʼob yaan.00:04:38
00:04:39
Letiʼobeʼ ku páajtal xan u kíimskoʼob00:04:41
00:04:41
le tsʼíitsʼik kaanoʼoboʼ.00:04:43
00:04:43
¿Bix u beetik utiaʼal maʼ u kíimsaʼal00:04:46
00:04:46
tumen le tsʼíitsʼik kaanoʼoboʼ?00:04:47
00:04:48
Le mangosta yaan tu luʼumil Indiaoʼ00:04:50
00:04:50
polok u tsoʼotsel yéetel tsʼuʼuy,00:04:53
00:04:53
tsʼoʼoleʼ ku xilkuba kéen beetaʼak u tsʼíikil.00:04:56
00:04:56
Leloʼ le áantik utiaʼal maʼ u táatsʼmáan00:04:59
00:04:59
tu yootʼel u chiʼibal le kaanoʼ.00:05:01
00:05:02
Baʼaleʼ wa yaan hora
ku chiʼibil tumen kaaneʼ,00:05:06
00:05:06
yaan junpʼéel baʼal tu wíinklil
áantik utiaʼal maʼ u kíimil.00:05:10
00:05:10
Jach ku beetik u jaʼakʼal k-óol00:05:12
00:05:12
kéen k-il bix séebaʼanil u péek.00:05:14
00:05:15
Kéen óotaʼak chiʼibil tumen le kaanoʼ00:05:17
00:05:17
tu séebaʼanil ku jechik.00:05:19
00:05:20
Le mangosta xanoʼ maʼ tu séeb kaʼanal.00:05:23
00:05:23
Ku xáantal táan u baʼateʼel
tak kéen kaʼanak le kaanoʼ.00:05:27
00:05:27
Utiaʼal u tsʼok kíimsik le kaanoʼ,00:05:29
00:05:29
le chan baʼalcheʼaʼ00:05:31
00:05:31
ku chiʼik tuʼux maas séeb jeʼel u kíimsikeʼ.00:05:34
00:05:34
Le bix beetaʼanil yéetel le baʼax ku beetik00:05:36
00:05:36
utiaʼal maʼ u kíimsaʼaloʼ00:05:38
00:05:38
le áantik utiaʼal maʼ u sajaktal
yéetel u kíimsik le kaanoʼ.00:05:43
00:05:45
Le tsʼunuʼumoʼoboʼ00:05:47
00:05:47
juntúul tiʼ le chʼíichʼoʼob
maas mejentak yanoʼ00:05:50
00:05:50
yéetel chéen ku yilaʼaloʼob
tu luʼumiloʼob América.00:05:53
00:05:54
Kex yaan maas tiʼ 300
u clasesil tsʼunuʼumoʼobeʼ,00:05:58
00:05:58
u maas yaʼabil le mejen chʼíichʼoʼobaʼ00:06:00
00:06:00
6 wa 12 centímetros u nojchiloʼob.00:06:04
00:06:08
Como jach séeb u popokxiikʼ
le mejen chʼíichʼoʼobaʼ00:06:11
00:06:11
hasta maʼ chíikaʼan u yilaʼaliʼ.00:06:13
00:06:13
Tumen jach táaj séeb u péeksik u xiikʼ00:06:16
00:06:16
kéen popokxiikʼnakeʼ00:06:18
00:06:18
hasta ku yuʼubaʼal bix u juum.00:06:20
00:06:21
Wa maas chichneʼ
maas séeb u popokxiikʼ.00:06:24
00:06:26
U suukileʼ le maas nuuktakoʼoboʼ00:06:28
00:06:28
ichil junpʼéel segundoeʼ00:06:30
00:06:30
10 wa 20 u téenel ku popokxiikʼoʼob.00:06:33
00:06:33
Le maas mejentakoʼoboʼ
kex 70 wa 80 u téenel.00:06:38
00:06:38
Ku páajtal u xikʼnaloʼob jejeláas bixi:00:06:42
00:06:42
táanil, paachil, de tséelil, kaʼanal,00:06:48
00:06:48
kabal yéetel yaan horaeʼ jaajawaʼanil.00:06:51
00:06:52
Mientras tu xikʼnaloʼobeʼ00:06:54
00:06:54
ku tsʼuʼutsʼkoʼob u kaabil le looloʼoboʼ.00:06:57
00:06:57
Kex jatsʼuts le mejen chʼíichʼoʼobaʼ
kʼaas u pʼuʼujloʼob.00:07:01
00:07:02
Wa ku yilkoʼob táan u toʼokol
u yoʼoch kaaboʼob00:07:05
00:07:05
tumen uláakʼ tsʼunuʼumoʼobeʼ
ku jatsʼkoʼob,00:07:08
00:07:08
maʼ tu chaʼik u toʼokol u yoʼochoʼob.00:07:11
00:07:12
Le x-chʼuupoʼoboʼ ku kanáantik u kʼuʼob.00:07:16
00:07:16
U maas yaʼabil u xiibil le tsʼunuʼumoʼoboʼ00:07:19
00:07:19
maʼatech u chaʼik u yokol
uláakʼ xibil tsʼunuʼum00:07:23
00:07:23
tuʼux yaan le x-chʼupul tsʼunuʼumoʼ.00:07:25
00:07:25
Jach péekaʼan u xikʼnal,00:07:27
00:07:27
le oʼolal ku pʼuʼujsik le
chʼíichʼoʼob maas nuuktakoʼob00:07:30
00:07:30
jeʼex le koos wa halconoʼ.00:07:33
00:07:33
Yaan horaeʼ hasta ku taaktal u jatsʼik máak.00:07:36
00:07:38
Jeʼex k-ilkoʼ le tsʼunuʼumoʼoboʼ00:07:40
00:07:40
kex jach mejentakoʼobeʼ
maʼ sajak u defendertubaʼobiʼ00:07:44
00:07:44
yéetel ku kanáantkoʼob baʼax u tiaʼaloʼob.00:07:47
00:07:53
Jatsʼuts u yilaʼal junmúuchʼ elefanteʼob.00:07:56
00:07:58
Ichil junmúuchʼ elefanteʼobeʼ00:08:00
00:08:00
maases yaʼab x-nuk elefanteʼob
yaan yéetel u mejniliʼ.00:08:04
00:08:05
Le baʼalcheʼobaʼ junmúuchʼ u máanoʼob00:08:09
00:08:09
yéetel ku yáantkubaʼob.00:08:10
00:08:11
Le elefanteʼoboʼ
mix baʼal ku séeb tuʼubultiʼob,00:08:14
00:08:14
le oʼolal maʼalob u biskubaʼob.00:08:17
00:08:17
Kex úuch u yilubaʼobeʼ00:08:19
00:08:19
ku kʼaj óoltkubaʼob kéen u kaʼa ilubaʼob.00:08:22
00:08:23
Wa yaan baʼax ku yúuchul
tiʼ juntúul chan elefanteeʼ,00:08:27
00:08:27
le nukuch elefanteʼoboʼ ku yáantkoʼob,00:08:29
00:08:29
ku jiʼik u wíinkliloʼob tiʼ00:08:32
00:08:32
wa ku báaytikoʼob yéetel u trompaʼob.00:08:35
00:08:36
Wa minaʼan u muukʼ00:08:37
00:08:37
bey xan wa uchaʼan loob
tiʼ juntúul chan elefanteeʼ00:08:40
00:08:40
ku yilik u yáantkoʼob, maʼ tu pʼatkoʼob.00:08:43
00:08:45
Le táankelem elefanteʼoboʼ00:08:47
00:08:47
yaʼab baʼax ku kankoʼob
tiʼ le nukuch elefanteʼoboʼ,00:08:50
00:08:50
jeʼex u kaxtikoʼob jaʼ00:08:52
00:08:52
yéetel u yoʼochoʼob
utiaʼal maʼ u kíimloʼob.00:08:55
00:08:57
Tu tiempoil yáaxkʼiineʼ00:08:58
00:08:58
ku náachtaloʼob utiaʼal
u kaxtik jaʼ u yukʼoʼob.00:09:02
00:09:05
Kéen joʼopʼok u binoʼobeʼ00:09:07
00:09:07
letiʼe nukuch elefanteʼob eʼesik u bejiloʼ.00:09:10
00:09:10
¿Bix túun u yojéeltikoʼob
tuʼux unaj u binoʼob?00:09:14
00:09:15
Le nukuch elefanteʼoboʼ00:09:17
00:09:17
ku máan yaʼab años
maʼ tu tuʼubskoʼob tuʼux yaan jaʼ,00:09:21
00:09:21
kex tak u cientosil kilómetros u náachil,00:09:24
00:09:24
tsʼoʼoleʼ ku yeʼeskoʼob u bejil
tiʼ le táankelem elefanteʼoboʼ.00:09:28
00:09:29
Le elefanteʼoboʼ ku múul kanáantkubaʼob.00:09:32
00:09:33
Utiaʼal lelaʼ ku meyajtiʼob u tsʼaʼayoʼob,00:09:35
00:09:35
u trompaʼob wa u yookoʼob00:09:37
00:09:37
utiaʼal u defenderkubaʼob
tiʼ uláakʼ baʼalcheʼob.00:09:40
00:09:43
Utiaʼal u kanáantik u mejnil
le elefanteʼoboʼ00:09:46
00:09:46
ku tsʼáaikoʼob chúumuk tiʼ letiʼob.00:09:48
00:09:50
Kéen úuchuk loob tiʼ juntúul tiʼ letiʼobeʼ00:09:53
00:09:53
ku yáantaʼal tumen
u maasil elefanteʼoboʼ,00:09:56
00:09:56
tak le táankelmoʼob ku yáantajoʼoboʼ.00:09:59
Le baʼaxoʼob beetaʼanoʼoboʼ ku kaʼansiktoʼon maʼ k-chʼaʼik saajkil
-
Le baʼaxoʼob beetaʼanoʼoboʼ ku kaʼansiktoʼon maʼ k-chʼaʼik saajkil
Ojéelaʼaneʼ le leonoʼ jach maʼ saajkiʼ.
Le leonoʼ juntúul tiʼ le baʼalcheʼob
maas nuuktakoʼob yaan Áfricaoʼ.
U aalileʼ jeʼel u chukik tak 230 kiloseʼ.
Le x-chʼupul leonoʼ maas chichan,
pero jeʼel xan u chukik tak 180 kiloseʼ.
Le leonoʼoboʼ jeʼel tak u
kíimskoʼob nukuch baʼalcheʼob,
jeʼex le búfalo yéetel le hipopótamooʼ.
Le leonoʼ juntúul tiʼ le baʼalcheʼob
junmúuchʼ u máanoʼoboʼ.
U suukileʼ yaan x-chʼupul leonoʼobiʼ,
u mejniloʼob yéetel
uláakʼ táankelem leonoʼob.
Le nukuch leonoʼoboʼ maʼ suuk u
kíimsaʼaloʼob tumen uláakʼ baʼalcheʼobiʼ.
Chéen baʼaleʼ,
¿a wojleʼex baʼax kíimskoʼob?
U yéet leoniloʼob.
¿Baʼaxten ku beetkoʼob?
Tumen ku defenderkoʼob
le lugar tuʼux yanoʼoboʼ.
Junpʼéel baʼax beetik loob
tiʼ le mejen leonoʼoboʼ,
letiʼe nukuch xibil leonoʼob
taak u jóoʼsik u yéet xibil leoniloʼob
teʼ tuʼux kajaʼanoʼob
utiaʼal ka pʼáatkoʼob letiʼobiʼ.
Wa ku ganaroʼobeʼ
yaan u láaj kíimskoʼob
le mejen leonoʼob yanoʼ.
Ku beetkoʼob beyoʼ
utiaʼal u yantal chéen u mejniloʼobiʼ.
Le mejen leonoʼoboʼ
jach séeb jeʼel u kíimsaʼaloʼob
wa tu juunal yanoʼobeʼ.
Le oʼolal kéen atacartaʼakoʼob
tumen uláakʼ leonoʼobeʼ
ku defendertaʼaloʼob
tumen le xibil leonoʼ
bey xan tumen le x-chʼupul leonoʼ.
Kex ka kíimsaʼakeʼ
le x-chʼupul leonoʼ
ku kanáantik u mejnil
utiaʼal maʼ u beetaʼal loob tiʼ.
Yaan x-chʼupul leonoʼobeʼ
junmúuchʼ u kanáantik u mejniloʼob,
beyoʼ maas maʼ tu jáan
kíimsaʼaloʼob.
Úuchjeakileʼ le máaxoʼob
ku binoʼob teʼ guerraʼoboʼ
suuk u biskoʼob tsíiminoʼob,
tumen beyoʼ maas séeb
jeʼel u ganaroʼobeʼ.
Le uláakʼ soldadoʼob túunoʼ
le kéen u yiloʼob yaan tsíiminoʼob
tiʼ u enemigoʼobeʼ ku sajaktaloʼob.
Utiaʼal u bisaʼal
le tsíiminoʼob teʼ guerraoʼ
yáax kʼaʼabéet u kaʼansaʼaloʼob.
U suukileʼ letiʼobeʼ
jach séeb u chʼaʼikoʼob saajkil,
le oʼolal wa maʼ tu kaʼansaʼaloʼobeʼ
jeʼel tak u beetik u perderoʼobeʼ.
¿Baʼaxten?
Yoʼolal bix u paakatoʼob
yéetel u sáasilil u xikinoʼob.
Ku páajtal u paktikoʼob
óoliʼ tuláakal baʼax
yaan tu baʼpachoʼob.
Úuchjeakileʼ yaan yaʼab baʼaxoʼob
beetik u sajaktal le
tsíiminoʼob teʼ guerraʼoboʼ.
Le oʼolal ku piʼixil u yichoʼob
utiaʼal maʼ u paktikoʼob
tuláakal baʼax kiúuchul.
Cada junpʼéel u xikin le tsíiminoʼ
16 xiichʼoʼob beetik u péek.
Le oʼolal séeb u péeksik
utiaʼal u yuʼubik wa baʼax.
Tsʼoʼoleʼ maas séeb u yuʼubik u taal
jeʼel baʼaxakeʼ ke juntúul wíinik.
Ojéelaʼan jach jeʼel u sajaktal
le tsíiminoʼob teʼ guerraoʼ,
le oʼolal u enemigoʼob le soldadoʼoboʼ
utiaʼal u ganaroʼobeʼ
ku beetik u sajaktal le tsíiminoʼoboʼ.
¿Baʼax túun ku beetaʼal
utiaʼal maʼ u sajaktaloʼob?
Ku kaʼansaʼaloʼob,
ku tsʼaʼabal u yuʼuboʼob
yéetel u yiloʼob
baʼaloʼob jeʼex le ku
beetaʼal teʼ guerraʼoboʼ.
Beyoʼ jujunpʼíitil
u xuʼulul u sajaktaloʼob.
Wa jach maʼalob u kaʼansaʼaloʼobeʼ
tu lugar u púutsʼloʼob
yoʼolal u saajkiloʼobeʼ,
ku binoʼob tuʼux
táan u yúuchul le baʼateloʼ.
Tu noojolil Asiaeʼ
kajaʼan juntúul chan
baʼalcheʼ jach maʼ saajkiʼ:
junpʼéel clase mangosta yaan India.
Le chan baʼalcheʼaʼ piim u tsoʼotsel
yéetel maʼ sen nojchiʼ,
u chowkileʼ óoliʼ junpʼéel metro
desde tu pool tak tu nej.
Kex maʼ sen nojoch le mangostaoʼ
maʼ sajak u kaxt baʼal u jaantiʼ.
Ku jaantik uláakʼ mejen baʼalcheʼob.
Baʼaleʼ le baʼax maas suuk u jaantikoʼ
letiʼe tsʼíitsʼik kaanoʼob jeʼex le cobraoʼ.
Yaʼab u clasesil mangostaʼob yaan.
Letiʼobeʼ ku páajtal xan u kíimskoʼob
le tsʼíitsʼik kaanoʼoboʼ.
¿Bix u beetik utiaʼal maʼ u kíimsaʼal
tumen le tsʼíitsʼik kaanoʼoboʼ?
Le mangosta yaan tu luʼumil Indiaoʼ
polok u tsoʼotsel yéetel tsʼuʼuy,
tsʼoʼoleʼ ku xilkuba kéen beetaʼak u tsʼíikil.
Leloʼ le áantik utiaʼal maʼ u táatsʼmáan
tu yootʼel u chiʼibal le kaanoʼ.
Baʼaleʼ wa yaan hora
ku chiʼibil tumen kaaneʼ,
yaan junpʼéel baʼal tu wíinklil
áantik utiaʼal maʼ u kíimil.
Jach ku beetik u jaʼakʼal k-óol
kéen k-il bix séebaʼanil u péek.
Kéen óotaʼak chiʼibil tumen le kaanoʼ
tu séebaʼanil ku jechik.
Le mangosta xanoʼ maʼ tu séeb kaʼanal.
Ku xáantal táan u baʼateʼel
tak kéen kaʼanak le kaanoʼ.
Utiaʼal u tsʼok kíimsik le kaanoʼ,
le chan baʼalcheʼaʼ
ku chiʼik tuʼux maas séeb jeʼel u kíimsikeʼ.
Le bix beetaʼanil yéetel le baʼax ku beetik
utiaʼal maʼ u kíimsaʼaloʼ
le áantik utiaʼal maʼ u sajaktal
yéetel u kíimsik le kaanoʼ.
Le tsʼunuʼumoʼoboʼ
juntúul tiʼ le chʼíichʼoʼob
maas mejentak yanoʼ
yéetel chéen ku yilaʼaloʼob
tu luʼumiloʼob América.
Kex yaan maas tiʼ 300
u clasesil tsʼunuʼumoʼobeʼ,
u maas yaʼabil le mejen chʼíichʼoʼobaʼ
6 wa 12 centímetros u nojchiloʼob.
Como jach séeb u popokxiikʼ
le mejen chʼíichʼoʼobaʼ
hasta maʼ chíikaʼan u yilaʼaliʼ.
Tumen jach táaj séeb u péeksik u xiikʼ
kéen popokxiikʼnakeʼ
hasta ku yuʼubaʼal bix u juum.
Wa maas chichneʼ
maas séeb u popokxiikʼ.
U suukileʼ le maas nuuktakoʼoboʼ
ichil junpʼéel segundoeʼ
10 wa 20 u téenel ku popokxiikʼoʼob.
Le maas mejentakoʼoboʼ
kex 70 wa 80 u téenel.
Ku páajtal u xikʼnaloʼob jejeláas bixi:
táanil, paachil, de tséelil, kaʼanal,
kabal yéetel yaan horaeʼ jaajawaʼanil.
Mientras tu xikʼnaloʼobeʼ
ku tsʼuʼutsʼkoʼob u kaabil le looloʼoboʼ.
Kex jatsʼuts le mejen chʼíichʼoʼobaʼ
kʼaas u pʼuʼujloʼob.
Wa ku yilkoʼob táan u toʼokol
u yoʼoch kaaboʼob
tumen uláakʼ tsʼunuʼumoʼobeʼ
ku jatsʼkoʼob,
maʼ tu chaʼik u toʼokol u yoʼochoʼob.
Le x-chʼuupoʼoboʼ ku kanáantik u kʼuʼob.
U maas yaʼabil u xiibil le tsʼunuʼumoʼoboʼ
maʼatech u chaʼik u yokol
uláakʼ xibil tsʼunuʼum
tuʼux yaan le x-chʼupul tsʼunuʼumoʼ.
Jach péekaʼan u xikʼnal,
le oʼolal ku pʼuʼujsik le
chʼíichʼoʼob maas nuuktakoʼob
jeʼex le koos wa halconoʼ.
Yaan horaeʼ hasta ku taaktal u jatsʼik máak.
Jeʼex k-ilkoʼ le tsʼunuʼumoʼoboʼ
kex jach mejentakoʼobeʼ
maʼ sajak u defendertubaʼobiʼ
yéetel ku kanáantkoʼob baʼax u tiaʼaloʼob.
Jatsʼuts u yilaʼal junmúuchʼ elefanteʼob.
Ichil junmúuchʼ elefanteʼobeʼ
maases yaʼab x-nuk elefanteʼob
yaan yéetel u mejniliʼ.
Le baʼalcheʼobaʼ junmúuchʼ u máanoʼob
yéetel ku yáantkubaʼob.
Le elefanteʼoboʼ
mix baʼal ku séeb tuʼubultiʼob,
le oʼolal maʼalob u biskubaʼob.
Kex úuch u yilubaʼobeʼ
ku kʼaj óoltkubaʼob kéen u kaʼa ilubaʼob.
Wa yaan baʼax ku yúuchul
tiʼ juntúul chan elefanteeʼ,
le nukuch elefanteʼoboʼ ku yáantkoʼob,
ku jiʼik u wíinkliloʼob tiʼ
wa ku báaytikoʼob yéetel u trompaʼob.
Wa minaʼan u muukʼ
bey xan wa uchaʼan loob
tiʼ juntúul chan elefanteeʼ
ku yilik u yáantkoʼob, maʼ tu pʼatkoʼob.
Le táankelem elefanteʼoboʼ
yaʼab baʼax ku kankoʼob
tiʼ le nukuch elefanteʼoboʼ,
jeʼex u kaxtikoʼob jaʼ
yéetel u yoʼochoʼob
utiaʼal maʼ u kíimloʼob.
Tu tiempoil yáaxkʼiineʼ
ku náachtaloʼob utiaʼal
u kaxtik jaʼ u yukʼoʼob.
Kéen joʼopʼok u binoʼobeʼ
letiʼe nukuch elefanteʼob eʼesik u bejiloʼ.
¿Bix túun u yojéeltikoʼob
tuʼux unaj u binoʼob?
Le nukuch elefanteʼoboʼ
ku máan yaʼab años
maʼ tu tuʼubskoʼob tuʼux yaan jaʼ,
kex tak u cientosil kilómetros u náachil,
tsʼoʼoleʼ ku yeʼeskoʼob u bejil
tiʼ le táankelem elefanteʼoboʼ.
Le elefanteʼoboʼ ku múul kanáantkubaʼob.
Utiaʼal lelaʼ ku meyajtiʼob u tsʼaʼayoʼob,
u trompaʼob wa u yookoʼob
utiaʼal u defenderkubaʼob
tiʼ uláakʼ baʼalcheʼob.
Utiaʼal u kanáantik u mejnil
le elefanteʼoboʼ
ku tsʼáaikoʼob chúumuk tiʼ letiʼob.
Kéen úuchuk loob tiʼ juntúul tiʼ letiʼobeʼ
ku yáantaʼal tumen
u maasil elefanteʼoboʼ,
tak le táankelmoʼob ku yáantajoʼoboʼ.
-