JW subtitle extractor

Jesteśmy w Birmingham,
gdzie kiedyś mieszkał znany
naukowiec i duchowny Joseph Priestley.
W 1789 roku razem z kilkoma
utalentowanymi współpracownikami
rozpoczął on pracę nad nowym
przekładem Biblii na język angielski.
Przez ostatnie 200 lat
wydawało się, że ten projekt
zakończył się niepowodzeniem
i nie zachowały się
żadne materiały.
Czym się wyróżniało
to tłumaczenie?
I dlaczego nigdy
nie zostało opublikowane?
Porozmawialiśmy
z kilkoma uczonymi,
żeby odkryć historię Priestleya
i jego tłumaczenia.
Priestley jest znany
przede wszystkim
ze swoich
odkryć naukowych
związanych
z elektrycznością i gazami,
na przykład
właściwościami tlenu.
Joseph Priestley
był naprawdę
niezwykłym człowiekiem.
Dzisiaj kojarzymy go
głównie jako naukowca.
Ale on by tego nie chciał.
Wolałby, żebyśmy pamiętali go
jako duchownego, teologa.
Bo teologia była
jego prawdziwą pasją.
Był człowiekiem, który chłonął
nowe języki, miał imponującą pamięć
i wielki zapał do ciężkiej pracy.
Bardzo wcześnie
nauczył się hebrajskiego,
miał wtedy około 15 lat.
Później zaczął poznawać
również grekę i łacinę.
Przyswoił sobie także
główne języki semickie,
których można się było uczyć
w tamtych czasach.
To była dla niego
ogromna pomoc,
kiedy zaczął
analizować teksty biblijne.
Mógł porównywać
Biblię króla Jakuba
z tekstami
w językach oryginału.
Miał dostęp do rękopisów zarówno
w języku hebrajskim, jak i greckim.
Pokazywały one, że tekst będący
podstawą tłumaczenia Biblii króla Jakuba
ma różne warianty.
Język Biblii króla Jakuba
jest piękny,
ale śmiało można powiedzieć,
że ten przekład ma swoje wady.
Znajdziemy tam
pewne błędy w tłumaczeniu,
a także nieautentyczne wstawki.
Priestley był niezależnym myślicielem,
nieustannie poszukiwał prawdy.
Jedna nauka była dla niego
szczególnie ważna —
że Wszechmocny Bóg i Jezus
to dwie odrębne osoby.
W 1783 wydał tę broszurę,
w której wspomniał:
„Pisma uczą nas,
że jest tylko jeden Bóg,
który jest Twórcą
i Władcą wszechrzeczy;
że temu jedynemu Bogu
należy się wyłączne uwielbienie.
Posłał On Jezusa Chrystusa,
by pouczył ród ludzki,
udzielił mu mocy
do dokonywania cudów,
wzbudzania umarłych
oraz powierzył mu wszelką władzę,
którą miał zarówno w przeszłości,
jak i ma obecnie”.
Priestley uważał,
że w Biblii króla Jakuba
zatarto różnicę
między Bogiem a Chrystusem.
Dlatego w 1787 roku napisał
do swojego najbliższego przyjaciela,
teologa Theophilusa Lindseya.
Lindsey był
duchownym anglikańskim,
który z czasem zaczął
kwestionować
doktryny Kościoła,
na przykład tę o Trójcy.
Jego zrozumienie nauk biblijnych
coraz bardziej
przypominało poglądy Priestleya.
Priestley napisał do Lindseya:
„Raduję się na myśl
o nowym przekładzie Biblii.
Nie uważam, że byłoby to
dla nas zbyt trudne —
jeżeli Ty zaczniesz pracę
nad Nowym Testamentem,
ja zajmę się
Starym Testamentem.
Myślę, że uda nam się
tego dokonać
w mniej niż trzy lata”.
Ukończenie tego zadania
w trzy lata
było wielkim wyzwaniem.
Nad Biblią króla Jakuba pracowało
aż 47 uczonych przez 7 lat!
A zatem Priestley i Lindsey
razem z dwoma innymi
współpracownikami
przystąpili
do planowania pracy.
Ich celem było udoskonalenie
Biblii króla Jakuba.
Chcieli zmienić
tylko te fragmenty,
które wymagały
bardziej dokładnego tłumaczenia.
Całą grupą przyjęli zasady,
których mieli się trzymać
podczas pracy.
Jedna z nich
wyróżniała to tłumaczenie
spośród wszystkich
innych przekładów Biblii
opublikowanych do tamtego
czasu po angielsku,
czy nawet w jakimkolwiek
innym języku.
Reguła była prosta —
imię Boże występujące w tekście
hebrajskim Starego Testamentu
należało oddać jako „Jehowa”,
a nie jako „Pan”.
Z kolei w Nowym Testamencie
powinno się używać
imienia „Jehowa”
wszędzie tam, gdzie trzeba rozróżnić
między Bogiem i Chrystusem.
Takie podejście
nie było czymś nowym.
Tutaj mamy książkę
napisaną przez
Hoptona Haynesa.
Takie same rozwiązania
zaproponował on w niej
jakieś 40 lat
przed rozpoczęciem
prac tłumaczeniowych
Priestleya.
Haynes uważał,
że w Biblii króla Jakuba
hebrajskie słowo „Jehowa”
powinno pozostać
nieprzetłumaczone.
Prócz tego w Nowym Testamencie
imię „Jehowa”
powinno pojawić się
w miejscach,
gdzie do tej pory
używano słowa „Pan”.
Takie rozwiązanie
uwydatniało różnicę pomiędzy
Panem, czyli naszym Bogiem,
a Panem i Mistrzem, Chrystusem.
Zespół Priestleya
zgodził się z tym kierunkiem.
Kiedy zorientowali się,
że sami
nie dadzą sobie rady,
zwrócili się o pomoc
do innych uczonych.
Niewielu się zgodziło.
Ich obawy były uzasadnione.
Praca nad nowym tłumaczeniem
Biblii w XVIII-wiecznej Anglii
była nie tylko wyzwaniem,
ale też dużym
niebezpieczeństwem.
W tamtych czasach
rozpoczęcie jakiegokolwiek
innego tłumaczenia Biblii
było bardzo ryzykowne.
Wielu zaczynało taką pracę,
ale zazwyczaj
jej nie kończyło.
Podstawą wierzeń
Kościoła anglikańskiego
była Biblia króla Jakuba.
Był to jedyny przekład
uznawany przez Kościół.
To właśnie na nim
opierały się jego doktryny.
Więc jeśli ktoś podważał
poprawność tego tłumaczenia,
a dodatkowo zaczynał
tworzyć nowy przekład,
to w ten sposób niejako próbował
podważać przyjęte wierzenia
i występował przeciw Kościołowi.
W ciągu trzech miesięcy
od pierwszego spotkania z Priestleyem
niektórzy uczeni
zgodzili się mu pomóc.
Wśród nich był
pewien wyjątkowy człowiek —
Robert Edward Garnham.
Jesteśmy w Cambridge.
Doktor Nicolas Bell
i doktor Chris Reid
opowiedzą nam teraz
więcej o Garnhamie i jego pracy.
Robert Garnham
zaczął naukę w Trinity College
w wieku 16 lat, w 1769 roku.
Jakiś rok później
otrzymał stypendium,
a potem został wykładowcą
na tej uczelni.
Większość pracy
mógł wykonać właśnie tutaj —
w Bibliotece Wrena.
Co ciekawe,
za czasów Garnhama
księgozbiór w tej bibliotece
nie był jeszcze w pełni skompletowany,
ale więcej niż połowę woluminów
stanowiły różne wydania Biblii
oraz komentarze biblijne.
Było to dla niego
bardzo duże ułatwienie,
bo miał pod ręką
wszystkie narzędzia
niezbędne
do dogłębnej analizy Biblii.
Priestley i Lindsey
niezwykle wysoko cenili
wkład Garnhama,
bo był on
wybitnym intelektualistą,
a do tego wyjątkowo
pracowitym człowiekiem.
Gdy pomyślimy o tym,
jak skrupulatnie
ten kaznodzieja analizował Biblię,
jak wnikliwie studiował
jej tekst —
to jest naprawdę fascynujące.
Garnham pracował bardzo szybko,
chociaż robił to w ukryciu.
Ukończył swój przydział,
polegający na przetłumaczeniu
listów Nowego Testamentu,
a nawet podjął się
kolejnych zadań.
W liście do Lindseya
z 25 listopada 1789 roku
Priestley napisał:
„Garnham jest
cennym członkiem zespołu”.
Lindsey później napisał
do innego współpracownika,
że „nikt nie jest w stanie
dorównać pracowitości Garnhama”.
Prace nad udoskonaloną
Biblią Priestleya
i jego zespołu
zmierzały ku końcowi,
aż nagle...
...w 1791 roku w Birmingham
wybuchły gwałtowne zamieszki.
Priestley i jego współpracownicy
nie dość, że mieli
kontrowersyjne poglądy polityczne,
to jeszcze otwarcie
sprzeciwiali się naukom Kościoła.
Z tego powodu
duchowni anglikańscy
uznali ich za zagrożenie
i usiłowali powstrzymać.
Rozruchy trwały cztery dni.
Kilku uczestników zamieszek zginęło,
zniszczono też wiele budynków,
w tym dom Priestleya.
Jego dom w Fairhill
został doszczętnie spalony.
Cudem udało mu się uciec,
ale jego dokumenty
zostały wyrzucone przez okno.
Wszystkie jego zapiski, książki —
przypuszczalnie też jego tłumaczenie —
zostały zniszczone.
W 1794 roku Priestley
wypłynął z Anglii
do Stanów Zjednoczonych.
Opuścił swój dom,
był odizolowany społecznie
i kulturowo.
Znalazł się
w bardzo trudnej sytuacji.
Po utracie swoich zbiorów
i bez wsparcia zespołu
Pristley nie mógł kontynuować
tłumaczenia Biblii.
Już nigdy
do tego nie wrócił.
Ale co z Garnhamem
i jego tłumaczeniem?
Odpowiedź na to pytanie
znajdziemy w Londynie.
Garnham był ostrożny
i publikował swoje dzieła
wyłącznie anonimowo.
Po tym, jak zniszczono
dom Priestleya,
a prace nad przekładem
przerwano,
Garnham zrezygnował
z wydania swoich dzieł.
W następnych latach
jego stosunek do Biblii się zmienił,
a on zupełnie stracił wiarę.
Zmarł w 1802 roku
w wieku 49 lat.
A co się stało
z jego tłumaczeniem?
Czy jakiekolwiek rękopisy
przetrwały?
Przez ponad 200 lat
wydawało się, że nie.
Ale na początku 2017 roku
badacze dokonali
niespodziewanego odkrycia
w Bibliotece Doktora Williamsa
w centrum Londynu.
Co takiego znaleźli?
Dwa zbiory
dobrze zachowanych rękopisów,
które zawierały
prawie cały Nowy Testament.
Wśród nich
były wstępne szkice,
a także bardziej
dopracowane wersje.
Jeden ze zbiorów
opatrzony był inicjałami R.E.G. —
Robert Edward Garnham.
Prowadząc badania
nad tymi rękopisami,
naukowcy zdali sobie sprawę,
że znaleźli coś niezwykłego —
jedyne zachowane materiały
z projektu Priestleya.
Uważam, że to
wyjątkowe odkrycie,
ponieważ do naszych czasów
przetrwało niewiele
takich rękopisów.
Właśnie dlatego
jest to godne uwagi.
Tłumaczenie Garnhama
było wyjątkowe z wielu powodów.
W nowy, świeży sposób
oddawało wiele znanych wersetów.
Tam, gdzie w Biblii króla Jakuba
było napisane:
„Świat cały w złym leży”,
tłumaczenie Garnhama podaje:
„Cały świat
jest w mocy Wroga”.
Zamiast używać słowa „piekło”,
Garnham grecki wyraz „Hades”
oddał jako „grób”.
Ale co jeszcze ważniejsze,
posługiwał się
imieniem „Jehowa”.
W Biblii króla Jakuba
czytamy:
„Będziesz miłował Pana,
Boga twego,
ze wszystkiego serca twego”,
natomiast Garnham napisał:
„Będziesz miłował Jehowę,
Boga twego,
ze wszystkiego serca twego”.
Podczas gdy inne przekłady
używały imienia Bożego tylko kilka razy,
Garnham trzymał się zasad
przyjętych przez zespół Priestleya
i w całym Nowym Testamencie
posłużył się imieniem Jehowy
około 200 razy.
Do tej pory
byliśmy przekonani,
że to tłumaczenie
zostało zniszczone.
Więc odkrycie w naszym księgozbiorze
Nowego Testamentu Garnhama
było czymś
naprawdę niezwykłym.
Rękopisy z Biblioteki Doktora Williamsa
są niesamowicie ekscytujące.
Tego tłumaczenia
dokonali prawdziwi uczeni,
którzy dobrze znali
hebrajski i grecki.
To naprawdę fascynujące.
Powinno się o tym
dowiedzieć więcej ludzi.
Praca, którą wykonał Garnham,
rzuca nam więcej światła
na ekscytującą historię
tłumaczenia Biblii.
Gdyby ten XVIII-wieczny
angielski przekład
Nowego Testamentu
został wtedy wydany,
byłby naprawdę przełomowy.

Odnalezienie zaginionego tłumaczenia Biblii